اسبابى را مىيابد كه به آنها تكيه كرده بوده و قلبش به امرى بالاتر از آن كه در آن اطمينان قلب و آسايش از هر امر فريبنده ، وابسته نبوده است ؛ كه باز هم مايهء حسرت مىگردد . پيوسته هر چه را كه مىيابد موجب آزار او مىگردد و از آن رويگردان مىشود ، و طالب چيزى است كه بهتر از آن باشد تا شايد عطش درونى او را بر طرف سازد و در چيزهايى كه آن را در بين دردها و حسرتها نديده باشد . اين حال اوست در آنچه كه يافته و آن حال اوست در آنچه كه از دست داده است . » آنچه در آن خوشى جسم و عذاب روح باشد ، همان بدبختى و عذاب انسان است . و قرآن خوشى جسم را تنها كالايى ناچيز مىنامد كه شايستهء توجه نيست . مىفرمايد : لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ « 1 » . همچنين در چيزى كه عذاب جسم و روح باشد - كه قرآن و آنها هم آن را عذاب مىشمرند ، ولى از ديدگاه متفاوت - نزد قرآن عذاب است ؛ چون در آن عذاب روح است ؛ و براى آنها هم عذاب است ؛ چون عذاب جسم است ؛ مثل انواع عذابى كه بر امّتهاى پيشين نازل شده است : أَ لَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعادٍ إِرَمَ ذاتِ الْعِمادِ الَّتِي لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُها فِي الْبِلادِ وَ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ وَ فِرْعَوْنَ ذِي الْأَوْتادِ الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ « 2 » . معيار عذاب در قرآن همان معيار مشهور و رايج بين مردم نيست . قرآن بعضى از عذابها را امتحان مىنامد ؛ مثل : وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ « 3 » . و يا به نقل از ايّوب ( ع ) : أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطانُ بِنُصْبٍ وَ

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيات 196 و 197 : مبادا رفت و آمد [ و جنب و جوش ] كافران در شهرها تو را دستخوش فريب كند ! [ اين ] كالاى ناچيز [ برخوردارى اندكى ] است ، پس جايگاهشان دوزخ است ، و چه بد قرارگاهى است . ( 2 ) - فجر ( 89 ) آيات 5 تا 14 : مگر ندانسته‌اى كه پروردگارت با عاد چه كرد ؟ با عمارات ستون‌دار « ارم » كه مانندش در شهرها ساخته نشده بود و با ثمود ، همانان كه در درّه ، تخته سنگها را مىبريدند ؟ و با فرعون ، صاحب خرگاهها و بناهاى بلند ؟ همانان كه در شهرها سر به طغيان برداشتند و در آنها بسيار تبهكارى كردند تا آن كه پروردگارت بر سر آنان تازيانهء عذاب را فرونواخت ، زيرا پروردگار تو سخت در كمين است . ( 3 ) - بقره ( 2 ) آيهء 155 : و قطعا شما را به چيزى از قبيل ترس و گرسنگى ، و كاهش در اموال و جانها و محصولات مىآزماييم ، و مژده ده شكيبايان را .